Selama beberapa dekad, percaturan geopolitik Timur Tengah hampir mustahil dipisahkan daripada Amerika Syarikat. Washington bukan sahaja menjadi kuasa ketenteraan utama di rantau itu, malah bertindak sebagai payung keselamatan kepada beberapa negara Teluk dan sekutu utama Israel.
Namun landskap itu sedang berubah.
Konflik Amerika Syarikat-Israel dengan Iran sepanjang 2026, ketidaktentuan keselamatan di Teluk serta peningkatan keberanian kuasa-kuasa serantau mula menimbulkan persoalan sama ada dominasi Amerika di Timur Tengah masih sekuat dahulu.
Analisis Brookings pada Jun 2026 menyatakan negara-negara Arab Teluk semakin mempunyai alasan untuk mengejar autonomi strategik yang lebih besar dan mengelakkan diri daripada terperangkap secara langsung dalam konflik antara Washington dengan Tehran.
Bagi Malaysia, perubahan itu mungkin kelihatan jauh. Hakikatnya, jika struktur kuasa Timur Tengah berubah secara kekal, kesannya boleh sampai terus kepada ekonomi, keselamatan tenaga, perdagangan, dasar luar dan politik negara.
Model lama politik Timur Tengah agak mudah difahami, Amerika menyediakan jaminan keselamatan, negara-negara Teluk membekalkan tenaga kepada ekonomi dunia, manakala Israel menjadi sekutu strategik terpenting Washington di rantau berkenaan.
Tetapi hubungan itu semakin kompleks.
Arab Saudi dan Emiriah Arab Bersatu kini mahu memainkan peranan sebagai kuasa yang lebih autonomi. Mereka masih mempunyai hubungan penting dengan Washington tetapi pada masa yang sama memperluaskan hubungan dengan China, India, Rusia dan negara Asia lain.
Saudi sendiri telah memulihkan hubungan diplomatik dengan Iran sejak 2023 menerusi proses yang dimediasi China. Negara-negara Teluk (GCC) kemudiannya semakin mengamalkan apa yang digambarkan penganalisis sebagai pendekatan ‘active neutrality’, iaitu bekerjasama dengan Amerika tanpa semestinya mahu terlibat dalam setiap konfrontasi Washington dengan Tehran.
Perang 2026 menjadikan dilema itu semakin jelas. Negara-negara Teluk mempunyai ekonomi yang semakin bergantung kepada pelaburan, teknologi, pusat data, kewangan dan pelancongan. Peperangan besar di Teluk boleh memusnahkan strategi pembangunan tersebut.
Justeru, kestabilan semakin mempunyai nilai yang sama penting dengan pakatan ketenteraan.
Dalam masa sama, usaha untuk melemahkan Iran tidak semestinya menghasilkan susunan geopolitik yang lebih mudah.
Walaupun Tehran berdepan tekanan ketenteraan dan ekonomi besar sepanjang beberapa tahun kebelakangan ini, Iran masih mempunyai keupayaan untuk mempengaruhi keselamatan Teluk dan laluan perdagangan tenaga.
Rundingan Amerika-Iran untuk menghidupkan kembali perjanjian gencatan senjata sementara dilaporkan masih buntu setakat 12 Ogos 2026, sementara isu Selat Hormuz kekal antara pertikaian utama kedua-dua pihak.
Ini penting kerana sesiapa yang mampu mengganggu Hormuz mempunyai kelebihan terhadap ekonomi dunia.
Sebahagian besar minyak dan gas dari Teluk perlu melalui laluan sempit tersebut sebelum sampai ke pasaran antarabangsa. Maka kuasa Iran tidak semestinya perlu menyamai kekuatan ketenteraan Amerika. Keupayaan mencetuskan risiko kepada laluan tenaga sahaja sudah mencukupi untuk memberi Tehran pengaruh strategik.
Muncul pula blok kuasa baharu
Apa yang lebih menarik ialah Timur Tengah mungkin tidak bergerak daripada sistem ‘Amerika dominan’ kepada sistem ‘China dominan’. Sebaliknya, rantau itu mungkin sedang menuju kepada dunia multipolar.
Arab Saudi, Turkiye, Iran, Israel, Mesir dan negara Teluk masing-masing mahu mempunyai ruang strategik sendiri. Pada Mei 2026, International Institute for Strategic Studies (IISS) turut mengenal pasti pembentukan kerjasama lebih erat melibatkan Mesir, Pakistan, Arab Saudi dan Türkiye ketika struktur keselamatan Timur Tengah sedang berubah.
China pula semakin penting dari sudut perdagangan, tenaga dan pelaburan. Tetapi peningkatan pengaruh Beijing tidak bermaksud China akan menggantikan Amerika sepenuhnya sebagai kuasa keselamatan Timur Tengah. Analisis mengenai kehadiran China di rantau itu menunjukkan Beijing mempunyai pengaruh ekonomi besar tetapi masih mempunyai batasan apabila melibatkan dominasi strategik dan ketenteraan.
Jadi dunia Arab mungkin bukan sedang memilih antara Amerika atau China. Mereka semakin mahu mempunyai kedua-duanya dan pada masa sama tidak bergantung sepenuhnya kepada sesiapa.
Arab Saudi dan Emiriah Arab Bersatu kini mahu memainkan peranan sebagai kuasa yang lebih autonomi. Mereka masih mempunyai hubungan penting dengan Washington tetapi pada masa yang sama memperluaskan hubungan dengan China, India, Rusia dan negara Asia lain.
Jadi, apa kaitannya dengan Malaysia?
Di sinilah perubahan geopolitik Timur Tengah menjadi sangat penting. Malaysia selama ini mempunyai kelebihan kerana tidak terikat secara mutlak kepada mana-mana blok kuasa besar.
Kuala Lumpur mempunyai hubungan dengan Amerika Syarikat dan China, menjalinkan hubungan ekonomi dengan negara-negara Teluk serta mengekalkan hubungan diplomatik dengan Iran.
Dalam dunia yang semakin multipolar, pendekatan seperti ini sebenarnya boleh menjadi aset. Malaysia tidak semestinya perlu memilih kem Amerika atau kem China di Timur Tengah. Sebaliknya, negara boleh menggunakan kedudukan ASEAN untuk memperluaskan hubungan ekonomi dengan semua pihak.
Malaysia sendiri sudah memberikan isyarat ke arah itu ketika mempengerusikan Sidang Kemuncak ASEAN-GCC-China pertama di Kuala Lumpur pada 27 Mei 2025. Pertemuan tersebut membawa ASEAN, enam negara Teluk dan China ke dalam satu platform yang sama, sesuatu yang mempunyai implikasi geopolitik jauh lebih besar daripada sekadar sebuah sidang ekonomi.
Secara simboliknya, ia menunjukkan bahawa Asia Tenggara dan Teluk mempunyai pilihan untuk membangunkan hubungan ekonomi yang tidak bergantung sepenuhnya kepada struktur kuasa tradisional Barat.
Perubahan itu boleh membuka beberapa peluang kepada Malaysia. Negara Teluk sedang melakukan transformasi ekonomi besar-besaran untuk mengurangkan kebergantungan terhadap petroleum.
Arab Saudi, UAE dan Qatar meningkatkan pelaburan dalam teknologi, kecerdasan buatan, pusat data, pelancongan, kewangan, tenaga boleh baharu dan industri makanan.
Malaysia mempunyai sesuatu yang sangat bernilai kepada pasaran tersebut iaitu kedudukan sebagai ekonomi Islam moden yang mempunyai industri halal, kewangan Islam, pembuatan, teknologi dan hubungan mendalam dengan Asia.
Hubungan ASEAN-GCC juga membuka peluang kepada Malaysia untuk menjadi jambatan antara modal Teluk dengan ekonomi Asia Tenggara. Dalam konteks ini, Kuala Lumpur bukan sekadar pembeli minyak Timur Tengah.
Malaysia berpotensi menjadi pintu masuk pelaburan Teluk ke ASEAN. Tetapi risikonya juga besar. Masalahnya, dunia multipolar bukan semestinya dunia yang lebih aman. Apabila satu kuasa dominan semakin lemah tetapi tiada kuasa baharu benar-benar mampu menggantikannya, persaingan boleh menjadi lebih sukar diramal.
Iran dan Israel masih menjadi pesaing strategik. Turkiye mahu meningkatkan pengaruhnya. Arab Saudi mahu menjadi kuasa utama Arab. UAE semakin agresif membina pengaruh ekonomi sendiri. China mahu memastikan aliran tenaga terus selamat. Amerika pula tidak mungkin meninggalkan rantau yang mempunyai kepentingan tenaga dan keselamatan begitu besar.
Jika persaingan ini gagal dikawal, Malaysia boleh menerima tempias dalam bentuk harga tenaga lebih tinggi, kos pengangkutan meningkat, gangguan rantaian bekalan dan ketidakstabilan pasaran kewangan.
ISEAS-Yusof Ishak Institute menilai konflik Teluk 2026 mempunyai implikasi langsung kepada Asia Tenggara, khususnya melalui tenaga, perdagangan dan keperluan negara ASEAN mengekalkan hubungan seimbang dengan kuasa-kuasa yang bertelagah.
Malaysia selama ini sering bercakap mengenai dasar luar bebas, berkecuali dan pragmatik. Dalam dunia yang sedang berubah, prinsip tersebut mungkin menjadi semakin penting. Tetapi berkecuali tidak boleh bermaksud pasif.
Malaysia perlu lebih agresif membina hubungan dengan GCC, Turkiye, Iran dan negara Arab lain sambil mengekalkan hubungan ekonomi dengan Amerika, China dan Kesatuan Eropah. Pada masa yang sama, strategi keselamatan tenaga perlu diberi perhatian.
Konflik 2026 sekali lagi menunjukkan bahawa apa sahaja yang berlaku di Hormuz tidak berhenti di Hormuz. Kesannya boleh muncul beberapa minggu kemudian di stesen minyak, syarikat penerbangan, kilang, pasar raya dan akhirnya dompet rakyat Malaysia.
Malaysia berpotensi menjadi pintu masuk pelaburan Teluk ke ASEAN. Tetapi risikonya juga besar. Masalahnya, dunia multipolar bukan semestinya dunia yang lebih aman. Apabila satu kuasa dominan semakin lemah tetapi tiada kuasa baharu benar-benar mampu menggantikannya, persaingan boleh menjadi lebih sukar diramal.
Era Amerika belum berakhir
Mengatakan Amerika sudah kehilangan Timur Tengah mungkin terlalu awal. Washington masih mempunyai kekuatan ketenteraan, pangkalan, teknologi dan rangkaian pakatan yang tidak mudah ditandingi.
Tetapi apa yang semakin jelas ialah negara-negara Timur Tengah tidak lagi mahu meletakkan semua taruhan mereka kepada sebuah kuasa sahaja. Mereka mahu Amerika untuk keselamatan. China untuk perdagangan. Asia untuk pasaran dan hubungan sesama negara serantau untuk kelangsungan politik mereka sendiri.
Ini merupakan perubahan besar daripada struktur Timur Tengah beberapa dekad lalu. Bagi Malaysia, persoalannya bukan lagi sekadar siapa yang akan menang dalam perebutan kuasa Timur Tengah. Persoalan yang lebih penting ialah apabila pusat kuasa dunia semakin berpecah, mampukah Malaysia menggunakan kedudukannya sebagai negara sederhana, anggota ASEAN dan ekonomi majoriti Muslim untuk menjadi pemain, bukannya sekadar menerima kesan keputusan kuasa-kuasa besar?
Dalam dunia multipolar yang sedang muncul, negara yang bijak bukan semestinya negara yang memilih pihak paling kuat.
Kadangkala, negara yang paling berjaya ialah negara yang tahu bagaimana untuk bekerja dengan semua pihak tanpa kehilangan kebebasan menentukan haluannya sendiri.
